A fidelidade de «eire»

A tradución é un proceso complexo que require estar somerxido sempre na disxuntiva: é unha toma de decisións continua. Como en todo, hai dúbidas máis difíciles de resolver que outras pois, en certos casos, o que se sacrifica con respecto ao orixinal é moito. Noutros, é moi complexo encontrar, na lingua de chegada, unha equivalencia real para aquel matiz que encerra o texto de partida.

En galego, por exemplo, pode resultar moi difícil estabelecer rexistros de lingua entre personaxes, ao non se acharen ben definidos na lingua espontánea, ou ao recear (o dicionario) de outorgar marcas de coloquialismo ou vulgarismo a certas palabras. Por iso, cómpre ser creativo e saber documentarse ben para encontrar mecanismos que permitan atinar naquilo que se di ―igual de importante que o que non se di― no texto orixinal.

Poñamos por caso a distinción entre a forma arcaica thou e o seu hómologo you, pronomes persoais de segunda persoa no inglés. Poderiamos sinalar un certo paralelismo (non absoluto, naturalmente) co voseo do galego que, segundo Frexeiro Mato, é un «vós, inviariábel, referido a un interlocutor singular ou plural seguindo tamén o uso antigo» que «tende a desaparecer, reservándose para o trato con persoal de avanzada idade (Vós chegastes esgotado, non si, avó?)».

MSDHAML EC020

No terceiro acto de Hamlet, o texto de Shakespeare preséntanos un contraste entre as dúas formas inglesas, que se resolveu na tradución da seguinte maneira:

TEXTO ORIXINAL

TRADUCIÓN AO GALEGO

QUEEN

Hamlet, thou hast thy father much offended.

HAMLET

Mother, you have my father much offended.

RAÍÑA

Hamlet, tes a teu pai moi ofendido.

HAMLET

Madre, tedes a meu pai moi ofendido.

Neste exemplo, aínda que poida parecer contraditorio, para traducir o thou, a raíña en galego atúa o fillo, mentres que o you cobra vida en galego mediante un voseo arcaico. A animadversión de Hamlet cara a súa nai é a que, precisamente, conduce o personaxe a se dirixir a ela con you en inglés, tentando plasmar un certo distanciamento ao tratar a proxenitora cun ton ampuloso. Isto débese a que a forma thou era a que, en tempos de Shakespeare, se consideraba como coloquial, mentres que you era aquela marcaba un certo respecto. Na tradución, a pesar de para o lector actual resultar estraño o thou (e, daquela, parecer na actualidade máis atinado o voseo), prefírese manter a carga semántica que encerraban os dous pronomes na época orixinal.

shrek

Outro exemplo diferente, en que os trazos diacrónicos se empregan co obxecto de crear certos rexistros e paralelismos diastráticos en textos contemporáneos, achámolo en materias fílmicos. Por exemplo, na longametraxe Shrek, na escena en que os dous protagonistas se coñecen (nunha sorte de parodia dos contos clásicos de príncipes e princesas), Fiona diríxese cun marcado respecto ao que identifica como un cabaleiro mediante o tratamento sir e mesmo empregando o arcaísmo beeth. Na tradución en galego, resólvese co característico voseo pretérito e coa forma mi, que denota unha certa deferencia.

TEXTO ORIXINAL

TRADUCIÓN AO GALEGO

FIONA: But wait, Sir Knight! This beeth our first meeting! Should it not be a wonderful, romantic moment?

SHREK: Yeah, sorry, lady. There’s no time.

FIONA: Hey, wait. What are you doing?

FIONA: Pero agardade, sir cabaleiro! É o noso primeiro encontro! Non debería ser este o momento romántico e marabilloso?

SHREK: Xa, síntoo, mi lady, pero non hai tempo.

FIONA: Ei, agardade! Que estades facendo?

Mais o realmente interesante é o debate que se xera na tradución dos textos antigos: convén conservar o sabor anacrónico do orixinal ou achegar a mensaxe á lingua actual? Esta cuestión non se aplicaría só no caso da lingua antiga, evidentemente. Por exemplo, nun texto datado da década dos oitenta ou dos noventa, en que interveñen personaxes que falan nun rexistro coloquial, o tradutor debería reflexionar sobre a pertinencia de empregar (entre outros recursos) o tan actual e omnipresente «en plan», pois podería producir un certo desconcerto no lector.

As variedades diacrónicas son un desafío máis na tradución, de aí que posuír unha certa bagaxe filolóxica sexa oportuno na formación destes profesionais. Sexa como for, cumprirá decidir sempre que se adecúa máis ás finalidades do texto en cada caso: contactar co público actual desde a perspectiva da lingua do século XXI ou dirixirse ao receptor desde a época en que foi concibido o orixinal. Disque as palabras as leva o vento… ou será o tempo?

Depenando o «rousigaio»

Poucas actividades hai tan apaixonantes e satisfactorias como a da tradución. A pesar do pouco recoñecemento de que goza na sociedade actual e a pesar dos apertados prazos de entrega, os tradutores conseguen facer marabillas e superar o prexuízo do traduttore, traditore. O seu traballo pode ter un impacto social inmenso cando, por exemplo, aceptan a encarga de traduciren unha saga comercial (quer literaria, quer audiovisual) que goza de grande sona no país de orixe e á que se lle supón, entre os receptores do texto albo, un impacto análogo. É o caso de The Hunger Games, da autora Suzanne Collins, que conta con tres libros publicados entre os anos 2008 e 2010 e catro adaptacións cinematográficas estreadas durante os anos 2012 e 2015.

Na obra orixinal, The Hunger Games preséntanos un personaxe que, consonte avanzan os fíos argumentais, vai gañando peso na trama: o mockingjay. Este nome é resultado dun acrónimo en inglés enxeñado coas palabras (nothern) mockingbird e (blue) jay, ao tempo, provenientes dunha cita do libro, da autora norteamericana Harper Lee, To Kill a Mockingbird: «shoot all the blue jays you want, if you can hit’em, but remember it’s a sin to kill a mockingbird». Estas dúas especies reciben as denominacións vernáculas galegas texo da praia e gaio azul.

mockingjay

O caso é que o personaxe cobra tanta importancia na saga que pasa de ser citado unhas poucas veces ao inicio dela a se tomar para bautizar o terceiro dos libros (adaptado no terceiro e cuarto filme na versión cinematográfica). Sendo que o nome do paxaro ten unha importancia crucial no final da saga (ou, polo menos, na imaxe corporativa e no reclamo que suscitan os títulos das obras entre o público), a adaptación debería estar á altura do nome orixinal. E é ben curioso observar o moito que difiren entre elas as adaptacións galega, portuguesa, catalá e española:

MOCKINGJAY

Rousigaio / Tordo / Muntagarlaire / Sinsajo

A adaptación galega rousigaio, empregada na tradución de Os xogos da fame, o primeiro filme (estreado na TVG o 8 de decembro de 2015 e o único material de toda a franquía que conta con versión galega), é, como se pode apreciar no nome, un acrónimo entre rousinol e gaio. Haberá quen nel perciba un erro de tradución pois, como se indicou anteriormente, o mockingbird é un texo da praia e non un rousinol. Mais aquí está o celme da cuestión. A imaxe que posúe o mockingbird na cultura de partida é a dun paxaro indefenso, xa que «matalo é un pecado», como se indicaba no propio To Kill a Mockingbird.

De aí que sería un erro, precisamente, verter mockingbird coa denominación vernácula que lle corresponde en galego, pois non evoca (nin provoca) o mesmo senso na nosa cultura. Por iso, a adaptación galega é brillante e encontra abeiro na tradución española do propio To Kill a Mockingbird, coñecida como Matar un ruiseñor (cuxa adaptación cinematográfica en galego, mentres non muden as políticas da CRTVG, levará o mesmo título). O outro elemento, o gaio, encárgase de reforzar tan acertada equivalencia dinámica. Alén diso, nótense a sonoridade e a musicalidade do nome galego, que cumprirá a función de reclamo publicitario cando se estrearen as seguintes partes da saga.

Non obstante,a_revolta non sucede tal cousa nos casos portugués e catalán. No primeiro, decidiuse suprimir o xogo de palabras e a referencia á obra de Harper Lee, pois a solución tordo, aínda podendo evocar algún tipo de paralelismo co mockingbird, perde a intertextualidade e a carga semántica do nome orixinal. No segundo, a solución muntagarlaire, que responde a unha creación discursiva (algo así como «reclamo falangueiro»), mantén a sonoridade e a relación coa ornitoloxía, mais non o significado total que imprime o orixinal. Talvez, precisamente por iso, os títulos da terceira obra, en vez de se corresponderen co inglés Mockingjay son, respectivamente, A Revolta (en Portugal) e L’ocell de la Revolta (en Cataluña).

locell_de_la_revolta

E que sucede no caso español? Pois que estamos perante unha equivalencia formal, ao se verter o orixinal por sinsajo, acrónimo de sinsonte (a mesma especie que o nothern mockingbird) e o arrendajo (nome vernáculo español equivalente ao blue jay do inglés). Aínda achándomos plena comuñón co nome orixinal, a adaptación perde todo paralelismo (dentro do polisistema español) coa obra To Kill a Mockingbird, pérdese o carácter de inocencia do paxaro e, sobre todo, dilúese a sonoridade que se espera do híbrido. Así e todo, nestes casos, gardouse o título orixinal da terceira obra ao se traducir esta, como cabería supor, por Sinsajo.

En definitiva, non é a correspondencia formal co orixinal o que define unha boa tradución, pois é a traizón á literalidade (el será acertado falarmos de traduttore, traditore?) o que garante unha correlación total. Os prazos de entrega da tradución deben ser asisados, para deixar o mediador depenar con vagar e pericia o mockingjay e para lle dar as ás que este precisa.

Ex-alumnas de Tradución e Interpretación comparten lembranzas, vivencias e consellos

María Reimóndez, Eva Almazán e Rosa Camiña, alumnas das primeiras promocións do Grao en Tradución e Interpretación e hoxe profesionais de prestixio, volveron ao campus para compartiren cos seus futuros compañeiros e compañeiras, hoxe estudantes, lembranzas, vivencias e consellos que os axuden a abrirse paso no mercado laboral.

Que as levou a estudar esta titulación, inexistente ata aquel momento en Galicia, como foron os seus inicios profesionais ou que papel tivo a súa formación en relación aos avances acadados na normalización do galego foron algúns dos temas que tiveron a oportunidade de tratar ao longo da mesa redonda 25 anos de formación de tradutores e intérpretes na FFT.