Sobre modelos de lingua

Moito tempo ten pasado xa desde os anos en que se facían alleas as lideiras en galego dos vaqueiros; tantos, que algúns nin chegamos a sentir tales estrañezas. Para os que tivemos a sorte de nacer e de crecer cos produtos audiovisuais falados na nosa lingua, de sempre foron normais nos nosos oídos palabras de escasa ou nula presenza na fala viva contemporánea (deus, avó, polbo…) e mais resultaban verosímiles na boca dos personaxes estranxeiros que axudaban a socializalas. E resultaban verosímiles, sobre todo, canto máis se aproximaba o modelo de lingua que se seguía na tradución dos guións e na interpretación dos actores (tons, entoacións, prosodia…) á referencia que achegaba o galego popular, a pesar desta lóxica peneira normativa a que eran sometidos. Paradigma deste modelo de lingua, amparado na frescura e na naturalidade, son as traducións de María Alonso Seisdedos, quen atinxiu con Shin-chan (cando menos, cos seus 300 primeiros capítulos) o recoñecemento profesional (e mesmo social) que a súa traxectoria merece.

O tradutor experimenta en cada folio co seu patrimonio lingüístico ―as palabras que utiliza na súa comunicación diaria e as que recolle de raíz das rúas e dos camiños van substituíndo aos poucos, tecla a tecla, aquelas nas linguas foráneas―, grazas á habilidade profesional que adquiriu co tempo de intuír, en favor do estilo e dos diferentes rexistros, cales son os trazos léxicos e morfosintácticos que mellor encaixan en cada unha das situacións comunicativas a que se enfronta, de acordo cun achegamento á expresividade dos falantes. O actor e o axustador exercen o seu labor dunha maneira análoga, pois para interpretar e descifrar coa maior naturalidade posible o texto traducido, nunha sorte de «oralidade prefabricada» baseada nunha actuación previa nunha lingua allea, necesitarán das claves que emanan do galego vivo e, xa que logo, do seu propio patrimonio lingüístico. O quid da cuestión está en ser capaz de acertar coa medida de cada recurso, de tal maneira que un texto non soe tan enxebre que se sinta estraño para os ouvidos do falante medio nin que as entoacións que o interpreten acaben recordando a unha caricatura; cómpre encontrar o termo medio.

Con todo, as producións audiovisuais posúen unha identidade única e cadanseu estilo propio; daquela, non é o mesmo traducir unha escena dunha telenovela na que discuten dous personaxes brasileiros que un documental sobre mapaches, un filme sobre a vida de Nelson Mandela ou uns debuxos animados duns dinosauros fantásticos con forma de escavadoras. Velaí o variado abano de situacións con que traballamos a diario. Por iso, o modelo de lingua ten que ser amplo abondo para que os marcos non acaben por abafar o idioma e, xa que logo, traizoar a espontaneidade das versións orixinais. En liñas xerais, o noso modelo parte dunha lingua normativa e coidada, cuxo porto de destino ten que ser a fala viva, pois cada unha das frases da dobraxe deben soar tan naturais como se as pronunciase un galego auténtico, e resultar recoñecibles a un tempo para todos os falantes, independentemente da isoglosa que cerque a súa fala.

E en función desta premisa, foise facendo camiño, por carreiros por veces sinuosos¹, ata chegarmos a unha situación de calidade que a ninguén lle escapa. Un dos mellores galegos orais, de todos os que se senten na Televisión de Galicia, é o dos produtos dobrados. Polo uso de recursos, matices e expresividade, sen descoidar ao mesmo tempo a corrección, sen dúbida, é o mellor. Por iso, temos que seguir defendendo con forza esta ferramenta de tan alta importancia social, que nos permite, nin máis nin menos, que pór a nosa lingua no mundo e o mundo na nosa lingua.

¹ Dicía Miguel Castelo o 18 de xuño de 1986, nun artigo titulado «A dobraxe de películas: unha léria, unha leira», publicado n’A Nosa Terra, o seguinte verbo dos problemas derivados da cuestión que nos ocupa:

As causas [dos problemas] están nas ignominiosas traducións realizadas por xentes que na súa maioría dominan deficientemente o idioma orixinal (nomeadamente o inglés) e non dominan o galego: realizan a colocación do pronome átono ao xeito do castelán (non lle considero/non o considero); utilizan incorrectamente os pronomes “che” e “te”, xeneralizando indebidamente o primeiro, ao que consideran como única forma galega (admíro-che/admíro-te), ou introducen a segunda das formas precisamente cando non debe ir pronome nengún (non te marches/non marches); remedadores da “finura” do castelán, trasplantan os leísmos e outros usos dun idioma a outro (chamarei-lle/chamarei-no); ignoran a dobre forma numeral “dous/dúas”, baixo o influxo da forma única do castelán “dos” (saquei dous balas / saquei dúas balas); pero para contrarrestar, apoiándo-se en falsas analoxías co castelán (camino/camiño, cabina/cabiña) e levados por unha incotrolada fúria diferenciadora, inzan os papeis de sonoros hipergaleguismos (oficiña / oficina, determiño / determino).

Estes tradittores descoñecen ademais a existencia do diccionário, ignoran que un idioma é algo vivo e que o feito de traducir supón algo máis que verter conceitos. Polo regular estes beneficiários son irmáns, primos e demais família de alguén da empresa. Defenden o seu traballo con contumaz forza, argumentando de xeito variopinto e surrealista.

Así, ademais da utilización de castelanismos a eito, a estrutura sintáctica brilla pola súa ausencia e a tradución literal de certas expresións convirten actitudes conciliadoras en situacións agresivas, ameazas en confidencias, etc., cando non se di algo que non ten nada que ver ou mesmo o contrário do que o orixinal di. Pero traduce, que algo queda.

Advertisements

Netflix e o galego

Nos últimos anos, o consumo de produtos audiovisuais experimentou un cambio de paradigma sen precedentes. A aparición de Internet abriu o acceso a unha gran cantidade de contidos, mormente de maneira ilegal, o que certas empresas viraron do seu favor para ofrecer as primeiras plataformas de «vídeo á carta», con beneficios para elas e para os creadores de tales contidos. Así, Netflix, que naceu como unha sorte de videoclub por correo postal, soubo acollerse a este servizo de reprodución e adaptarse á cultura da inmediatez.

Ao noso país, esta plataforma chegou no ano 2015, con contidos variados e dirixidos a diferentes públicos. A súa política é adscribirse ás normas de tradución de cada espazo cultural e así oferta dobraxe ou subtitulado segundo as tendencias que se sigan no territorio da lingua que corresponda. Con todo, no caso galego, as versións que chegan ás nosas latitudes ofrécense só en castelán, co claro prexuízo que iso supón para a lingua propia, que se encontra en desvantaxe, máis unha vez, por agravio comparativo.

Así as cousas, uns meses antes produciuse un fito salientábel ao respecto: TVE, TVG, TV3 e ETB asinaron un acordo plurianual coa distribuidora Planeta Júnior para emitir as novas producións animadas de DreamWorks Animation nos seus respectivos canais coas correspondentes dobraxes a cadansúa lingua. Entre os títulos que comezaron a figurar na pequena pantalla de 2015 en diante encóntranse producións como Turbo Fast, All Hail King Julien, The Adventures of Puss in Boots ou Voltron: Legendary Defender.

fotograma_All_Hail_King_Julien_VG

Fotograma da serie All Hail King Julien na súa versión galega (© DreamWorks Animation)

A relevancia deste acontecemento é dupla. Por unha parte, o acordo garante que as series de animación máis atractivas e contemporáneas do panorama actual se encontren dispoñíbeis, inmediatamente após a súa estrea, en galego, catalán e vasco. Por outra parte, estes produtos son os mesmos que compoñen a oferta para o público infantil e xuvenil da plataforma Netflix desde o ano 2013, o que supón outorgar a estas linguas minorizadas ibéricas unha posición equivalente á do alemán, italiano, neerlandés ou polaco. Dito doutro xeito, en diferentes latitudes desenvólvese un proceso de tradución e de dobraxe paralelo, en que se adaptan os diferentes idiomas ás necesidades comunicativas que imprimen os textos de orixe, algo que aínda é un soño, en moitos casos, para os espazos literarios minorizados.

Sirvan como exemplo os seguintes casos: a serie Dinotrux estreouse nas pantallas da Televisión de Galicia con escasos meses de diferenza a respecto do lanzamento orixinal e estanse a emitir nestes momentos, na Televisió de Catalunya e na Euskal Telebista respectivamente, episodios de Home: Aventures amb la Tip i l’Oh (Home: Adventures with Tip & Oh) e de Spirit, zaldi askea (Spirit: Riding Free) producidos no seu país de orixe neste mesmo ano 2018. En total, contabilízanse máis de 400 capítulos de diferentes series traducidos a estas linguas durante os últimos anos, fóra outras producións europeas ou xaponesas, alleas ao cómputo que aquí nos ocupa.

fotograma_Adventures_with_Tip_And_Oh

Fotograma da serie Home: Adventures with Tip & Oh (© DreamWorks Animation)

A cara amarga da cuestión encóntrase nos canais de distribución destas series, posto que non é posíbel acceder en Netflix aos anteditos produtos nas linguas propias, a pesar de estas versións existiren para o seu consumo na pequena pantalla e nas aplicacións móbiles das televisións públicas. Alén de a incrementar a oferta nas nosas linguas (con produtos para outros públicos, como 13 Reasons Why ou Stranger Things, por exemplo), ao que debemos aspirar é a reivindicarmos a incorporación a esta plataforma das versións xa traducidas, para estarmos en pé de igualdade co amplo abano de idiomas que goza do universo destas creacións audiovisuais. É alí desde onde é frutuoso trazar, con seguranza, camiños eficaces cara á normalización.

Premios de relato curto, poesía e tradución literaria da Universidade de Vigo 2018

  • 1.º premio na modalidade de tradución literaria dos Premios da Universidade de Vigo 2018 para a versión galega dunha antoloxía do poemario All of Us: The Collected Poems de Raymond Carver.

premios_2018

Esta antoloxía da obra lírica de Carver recompila, para o lector galego, os poemas «Felicidade», «Temor», «Imbécil», «Esta mañá» e «Fragmento serodio»; este último xa traído á nosa lingua polo monfortino Lois Pereiro, quen recoñeceu a este autor como unha das súas principais influencias. 

Carver válese na súa obra poética de elementos cotiáns e escenas diarias para plasmar, nunha sorte de «necesidade vital», fragmentos de realidade que se achan no limiar da súa autobiografía. O seu estilo, carente de artificios e ornamentacións, conecta coa palabra viva e coa oralidade, unha das características definitorias dun dos autores máis sobranceiros da literatura norteamericana do século XX.

Editados por Edicións Xerais de Galicia.

Unha homenaxe á escritora recoñecida neste 2018 co Día das Letras Galegas, María Victoria Moreno, e ao seu amor á lingua galega, e un recoñecemento tamén aos gaoñadores e gañadoras dos Premios de poesía, relato curto e tradución literaria que promove a Área de Normalización Lingüística da Universidade de Vigo. Estes foron os dous eixos do acto que este mediodía enxalzou o galego e as súas letras na Casa das Campás lembrando tanto a unha escritora e docente «sementadora de futuro», como salientou o reitor en funcións, Salustiano Mato, e poñendo en valor aos integrantes da comunidade universitaria recoñecidos con estes galardóns, «que seguindo o ronsel de María Victoria Moreno, cultivades o uso do galego e sementades futuro». 

premios_xerais_2017

Edicións Xerais.

Na modalidade de tradución literaria, o primeiro premio foi para o alumno do grao en Tradución e Interpretación Manuel Arca Castro, que xa en 2017 obtivera este mesmo galardón pola súa tradución de dous relatos de Raymond Carver. Desta volta lográbao coa tradución de cinco poesías deste mesmo autor, do que destaca a súa «sinxeleza para trasladar a rutina e a soidade que nos circunda nas nosas vidas« e no que «a naturalidade e sinxeleza» das súas verbas tornáronse, explica, «o máis complexo de recrear na tradución».

Xunto a Arca, que ve neste premio o «feche de ouro ideal» a súa etapa como alumno de grao, foron recoñecidos cun accésit as traducións que Moncho Iglesias e Nancy Cuquejo realizaron de textos de Rupi Kaur e Chantal Cahour. Así mesmo, o xurado recomendou a publicación da tradución que Mateo Ramos realizou dun texto de Lucy Felthouse.

https://duvi.uvigo.es/index.php?option=com_content&task=view&id=12843&Itemid=12