Entrevista á tradutóloga Christiane Nord

Despois de darmos voz a diferentes actores da práctica da tradución ao galego, participa nesta tribuna a tradutóloga alemá Christiane Nord, que achega un novo enfoque —talvez máis teórico— sobre o exercicio translativo. A Dra. Nord é coñecida por introducir a teoría do funcionalismo nos estudos da Tradutoloxía, cuxos postulados supuxeron un xiro de 180º no mundo da investigación.

É licenciada en Tradución (español e inglés) pola Universidade de Heidelberg (1967), doutora en Filoloxía Hispánica e Tradutoloxía pola mesma universidade (1983) e catedrática emérita de Tradutoloxía. Desenvolveu os seus labores docentes en varias universidades, alén de na súa alma máter, na India, Indonesia, Tailandia, Arxentina, Brasil, México, Suráfrica, Xordania ou Rusia. Ten, no seu haber, máis de 80 publicacións sobre teoría, metodoloxía e didáctica da tradución, entre as que destacan Textanalyse und Übersetzen (1988,), Einführung in das funktionale Übersetzen (1993) e Translating as a Purposeful Activity (1997), así como varias traducións, como unha nova versión en alemán do Novo Testamento e dos textos apócrifos paleocristiáns (Das Neue Testament und frühchristliche Schriften) ou unha tradución do latín ao alemán das Orationes meditativae de Guillermo de Saint-Thierry.

É unha honra que tivese a ben participar, con esta entrevista, no DERRUBANDO ISOGLOSAS, despois de nos coñecermos en Vigo, no ano 2017, grazas ás profesoras Luna Alonso e Montero Küpper. Benvinda, profesora Nord!

Arca e Nord (3)

Fotografía da Dra. Montero Küpper

Como se foi enfocando a súa traxectoria profesional (e persoal) cara ao mundo da tradución?

Esta traxectoria case que comezou cando nacín, pois son filla dunha tradutora e neta dunha secretaria bilingüe, mais non terminou ao ser nai doutra tradutora e avoa de catro netos dos cales, iso si, non sei quen exercerá a tradución. Nótase ben que a tradución é un defecto xenético!

Máis en serio, despois do Bacharelato cursei a carreira de Tradución na Universidade de Heidelberg —onde tamén estudara miña nai 25 anos antes— e formeime como tradutora pública con alemán, español e inglés como linguas de traballo. A respecto da tradución ao español (e un chisquiño, talvez, da Tradutoloxía, que daquela non existía), a miña mentora foi a profesora Katharina Reiss. Uns cinco anos despois de me graduar, a profesora Reiss chamoume ao seu despacho para me preguntar se tiña interese en impartir clases de español e de tradución español-alemán; dúas semanas máis tarde, encontrábame perante os meus primeiros alumnos, algúns case dos meus mesmos anos. E, desde aquela, fun profesora de tradución, máis tarde tamén de Tradutoloxía, e até hoxe, aínda que agora en calidade de emérita na Universidade, pero sigo impartindo clases onde queira que me chamen.

Aínda que a tradución é unha das actividades máis antigas da humanidade, por que se demorou tanto o nacemento da Tradutoloxía (Translation Studies) como disciplina claramente definida?

Os primeiros documentos que nos falan da tradución de maneira pre-científica, por así dicilo, datan da antigüidade. Podemos mencionar a Cicerón, Horacio, San Xerome e a un longo etcétera. No mundo académico, a tradución sempre foi —e nalgúns lugares aínda o é— unha actividade que se practica nas Facultades de Teoloxía e de Filoloxía Antiga, onde serve para entender mellor os textos en grego, en latín, en hebreo ou noutros idiomas. A base «teórica» que alí se empregaba era a «regra de ouro» de traducir o máis fielmente posíbel e tomar só as liberdades absolutamente necesarias para o texto traducido ser lexíbel e comprensíbel. Na Alemaña, polo menos, practicouse a mesma forma de tradución tamén nas filoloxías modernas, na formación dos docentes de linguas. Por iso, penso que durante séculos non se viu necesario posuírmos unhas bases teóricas independentes para a tradución.

Nun tempo máis recente, a Lingüística Contrastiva ofreceu os medios metodolóxicos suficientes para a comparativa entre sistemas lingüísticos. Na práctica profesional, os tradutores —formados ou «naturais», por saberen idiomas— operaron segundo o que puidese satisfacer os desexos dos seus clientes, o que acotío se pareceu moito ao que hoxe en día postula a teoría funcionalista.

Ironicamente, foron as primeiras tentativas de crear sistemas electrónicos de tradución automática —pensados para tornar superfluos os tradutores humanos— os que deron o impulso decisivo para o nacemento da Tradutoloxía como filla ou neta da Lingüística Contrastiva, por unha parte, e a creación de centros de formación para tradutores profesionais no ámbito académico, por outra, a mediados dos anos 50 do século pasado.

duvi

A Dra. Nord na Universidade de Vigo

O seu traballo no ámbito da Tradutoloxía supuxo unha revolución copernicana en toda regra, mais que aplicación posúe a teoría funcionalista na actividade diaria dun tradutor profesional?

Como xa indiquei, moitos profesionais tentan, intuitivamente, producir traducións que «funcionen» para os seus clientes. Non obstante, a intuición non é un asesor moi fiábel. O funcionalismo ofrece un marco de referencia fiábel para xustificar ou, no seu caso, defender as solucións translativas encontradas intuitivamente e para procurar que estas solucións sexan consistentes no marco dun proxecto máis grande de tradución (inclusive aqueles en que traballan varios tradutores en grupo).

Vivimos nun territorio cuxa lingua propia é o galego, mais en que se fala, por circunstancias sociohistóricas e políticas, tamén o idioma español. Que funcións adquire a tradución no día a día dos falantes (pensemos nos carteis bilingües en que existe plena intelixibilidade)? Isto é, como se estuda este fenómeno desde a perspectiva da teoría funcionalista na Tradutoloxía?

Neste caso, cómpre valorar que unha das funcións —ou poida que a función máis importante— sexa a promoción e o desenvolvemento ou a posta ao día da lingua galega. Hai uns días tiven que escribir unha recensión sobre un artigo da tradución da Biblia a varias linguas africanas. O autor (ou autora, que era anónimo) falaba do «valor engadido» destas traducións que, ademais de para comunicar, serven para aumentar o prestixio e a importancia da lingua a que se traduce.

aeroporto

Aeroporto Rosalía de Castro (Santiago de Compostela)

Como ve o tradutor o mundo, en contraste coa visión que del teñen os profesionais doutras disciplinas?

Un tradutor ve no mundo, sobre todo, a necesidade de que exista unha mellor comunicación entre as diferentes comunidades, co obxecto de evitar malentendidos culturais, provocados, entre outras razóns, polo uso estendido do inglés como lingua franca. Porque o uso dunha lingua estranxeira non muda os conceptos das cousas ou as ideas que un ten na mente, así que dúas persoas que empregan o inglés como idioma común, alleas ás propias culturas desta lingua, empregan a mesma palabra inglesa, mais refírense a conceptos ou prototipos de obxectos distintos.

Que competencias estima que son conditio sine qua non no perfil dun tradutor profesional?

a) Saber que a comprensión de calquera texto depende do horizonte especificamente cultural de cada receptor.
b) Coñecer as normas e as convencións do comportamento verbal e non verbal do «outro», en contraste co da propia cultura.
c) Saber analizar un texto en todos os niveis da interacción comunicativa para identificar os problemas pragmáticos, culturais e lingüísticos que xorden no exercicio da tradución.
d) Coñecer os conceptos teóricos básicos da tradución e saber aplicalos na práctica translativa —que pode incluír os diferentes tipo de formas de tradución que son axeitados para determinadas situacións e encomendas—.

Vostede tamén defende que se «gaña» polo mero feito de traducir, isto é, que o concepto de «perda» en tradución é desatinado. Como explicar isto ao público leigo?

Moi facilmente: un texto escrito nunha lingua concreta está confinado a un público limitado que fala ou entende esta lingua. Se se traduce a outra, o mesmo texto chega a máis xente que pode gozar del ou ampliar os seus coñecementos.

Nord

©Pontificia Universidade Católica de Chile

Como afrontarmos o debate da invisibilidade e da visibilidade do tradutor? Como conseguimos que o tradutor permaneza «invisíbel», que funcione a «maxia» para que o lector non perciba que se encontra perante un texto traducido e que ao mesmo tempo se valore a actuación do profesional?

Parece a cuadratura do círculo, non? Eu creo que dentro do propio texto o tradutor debería permanecer o máis invisíbel que poida, facilitando a comunicación entre o emisor do texto orixe e o público meta (salvo nos casos en que se demanda unha tradución-documento, que posúe outras funcións). Mais fóra, no que se chama paratexto, isto é, nos prólogos ou epílogos, o tradutor pode e debe explicar e xustificar as súas decisións translativas para que a xente se decate do tan importante labor do tradutor. Claro, isto vale sobre todo para a tradución literaria, porque a tradución económica ou técnica, en forma de tradución-instrumento, funciona mellor se o tradutor permanece absolutamente invisíbel.

Que pensa que resta por investigar no mundo da Tradutoloxía, dentro das inmensas pólas que del nacen?

Entre outras materias:

a) As aplicacións da teoría do escopo e do funcionalismo a proxectos de todos os ámbitos da tradución: técnico-científica, económica, turística, literaria, bíblica, audiovisual etc.
b) Verificar (ou falsificar, no seu caso) as hipóteses funcionalistas como, por exemplo, na orientación ao público destinatario, nas distintas encomendas de tradución, ao «educar os clientes» etc.
c) O posto de traballo do tradutor e a súa situación profesional como autónomo ou semi-empregado.
d) As ferramentas electrónicas (e tradicionais) do tradutor.
e) A ética da tradución (lealdade e outros).

E xa para terminarmos, cre que paga a pena dedicarse á tradución nun mundo globalizado en que o inglés se impón como lingua franca?

A pesar diso, si, como referín na pregunta 5.

Advertisements

O que dece o Camilleri en galego

Traducir ao galego e aventurarse nun proxecto editorial son dous labores comprometidos, emblema de empeño cultural e social que denota un fondo aprecio polo idioma e pola necesidade de o pensamento crítico e o coñecemento seren divulgados. Por iso, é motivo de celebración que do Brasil (Sombras de Reis Barbudos), da Sicilia (La concessione del telefono) e da Inglaterra dos anos 90 (The House of Sleep), NovoVinilo Edicións S. L. achegue á cultura galega tres escritos para enriqueceren os andeis da tradución á nosa lingua. A calidade lingüística abrolla por toda parte e ningunha decisión é fortuíta na tradución destas tres obras —a profesional que asina as versións galegas é a conspicua María Alonso Seisdedos, cuxa garantía de bo facer é indiscutíbel—, mais talvez sexa A concesión do teléfono, de Andrea Camilleri, aquela que máis permite reflectirmos sobre unha serie de consideracións interesantes do plano lingüístico.

Pippo Genuardi, único propietario dun automóbil na illa de Sicilia, ten outra idea extravagante: solicitar a instalación dunha liña telefónica. A maraña de intereses persoais do protagonista, do seu sogro, dos funcionarios, policías, carabineiros, políticos, mafiosos e veciños, desencadean nunha serie de divertidos incidentes, que amosan un retrato completo da sociedade siciliana durante os primeiros anos da unidade de Italia.

A trama que tece o autor recrea a brincadeira do «teléfono sen fío», nunha sorte de xogo intercultural entre as idiosincrasias italiana e siciliana, cunha atmosfera de traxicomedia impoluta. Unha obra desta categoría quere unha sensibilidade especial na tradución, para atinar con suma exactitude na intención que transloce cada «acto de fala» (re)creado por Camilleri.

A versión galega, considerando que o orixinal está redactado mediante unha estrutura epistolar entre os diferentes personaxes e visto que se ambienta no período decimonónico, presenta trazos ortotipográficos propios desa época: os nomes dos meses («5 de Xaneiro de 1891»), as denominacións dos cargos institucionais («Prezado Comendador») e o feche das cartas («En Palermo, a 15 de Novembro de 1891») figuran seguindo convencións antigas, isto é, co uso da maiúscula ou con fórmulas en desuso. Sendo ben consciente de que segundo as regras ortotipográficas actuais se incorría en erros de carácter formal, a tradutora preferiu sacrificar esta norma en favor dun punto de verosimilitude ao texto, en harmonía con outras opcións lingüísticas stricto sensu que recreaban esa diacronía.

concesion_telefono

Cómpre pormos o foco neste texto porque, na lingua orixinal, Camilleri emprega tres códigos lingüísticos ben diferenciados —italiano formal, italiano informal e siciliano— que suscitaron dificultades no proceso de mediación interlingüística. En liñas xerais, tentouse aplicar un certo rexistro arcaizante («e fixo tres vegadas o Sinal da Cruz»), mais mantendo a distinción entre os tres rexistros mencionados: o italiano formal («Os facinorosos puideron actuar sen importunamentos por canto que o devandito almacén […]»), o italiano coloquial («Ca, non, ho, querido avogado Rusotto, ti non nos contas da misa a media!») e o siciliano («viu a Genuardi “disparar aos gurripachos”, que dese xeito pintoresco se expresou: disparar aos pardais»).

A tradutora empregou, no seu labor de documentación, escritos epistolares en galego do século XIX que condicionaron certas modificacións: o uso do verbo decer en lugar de dicir («Non sei, que dezo eu se non será que me querían facer unha afronta…»), o uso da interpolación como recurso estilístico («Xa che non rexe a cabeza, ou?»), o uso do futuro do subxuntivo («Sexa como for, volvendo á carta do Prefecto […]») e a forma vosa mercé no canto de vostede («Non ten vosa mercé por que»); sobra indicar, que sempre en liña co texto orixinal.

concessione

Por outra parte, o compoñente paratextual foi obxecto de especial coido. O libro foi impreso nun formato atípico no mercado galego, mais ao caso para respectar o contido da novela e recrear o enredo que envolve os personaxes ao longo dela. O papel, dun ton amarelecido, suxire tamén un procurado anacronismo que caracteriza, máis unha vez, o texto de Camilleri. Así mesmo, o lector curioso reparará en que o logo da editorial, que representa un «V» que simboliza un libro aberto, presenta as cores da bandeira do país de procedencia da obra traducida e, neste caso, adopta os tons do símbolo de Italia.

Este texto senlleiro, xunto aos outros dous mencionados anteriormente, inicia un periplo novo no sinuoso mundo da edición en galego. Esperemos que sexa venturoso, pois cos próximos títulos (O proxecto Lázaro e Limónov, que xa se anticipan na lapela do libro) perdurará o compromiso referido, nun proxecto en que se tornan internacionais as palabras de noso, con gosto de vinilo exquisito que brinda un novo ar cultural.

Tras a letra estás…

Se xa se revela ardua a actividade da tradución, tórnase aínda máis dificultosa cando é unha canción o produto que cómpre verter a unha lingua determinada, por se tratar dun texto literario cunha serie de recursos estilísticos e por, se for o caso, precisar dunha adaptación en que se respecten o ritmo e a rima do orixinal. Alén diso, no suposto de existir unha imaxe que acompañe a banda sonora, maniféstase conveniente atender á relación verboicónica e ofrecer un texto equivalente a ouvidos dos destinatarios desa música traducida, a pesar de esta ser considerada (madía leva!) a linguaxe universal.

Unha das pezas obxecto de tradución desde unha cultura orixe (Xapón) a dúas culturas receptoras (Galiza e Hispanoamérica) foi Yume Mita Ato De (Despois de soñar), que o grupo nipón GARNET CROW tocou para a serie de animación O detective Conan no ano 2002. Alén da versión orixinal, existen no mundo dúas adaptacións do tema: a traducida ao galego en 2008, emitida na TVG, e a versión en español, estreada no ano 2017 na canle chilena ETC.

TRANSCRICIÓN DO XAPONÉS

TRADUCIÓN AO INGLÉS

Asa ga kuru tabi kimi no koto wo omou
Tada soba ni ireba shiawase datta
Toki ga tatsu koto ni obiete naiteta
Kawari yuku hito no kokoro ni

Nozomanakereba
ushinawanai no ni
Motomezu niwa irarenai yo
Donna mirai ga
kono saki ni atte mo

Yume wo mita ato de
Kimi wa mada tookute
Kimochi dake
sakibashitte
karamawari

Hana no ame ga furu
kono michi wa kawarazu
Ude wo karame arukitai na

Whenever morning comes, I think of you.
Just you being beside me, I was content.
I was afraid of the passing of time and I cried
in the heart of a changing person.

Although if we don’t yearn for it 
we won’t lose it,
I cannot stay without desiring it.
No matter what future
lies before us.

After I dreamt
you were still far away. 
Only my feelings
got ahead of me
and turned out fruitless.

The rain of flowers fell,
this road will remain unchanged. 
I want to walk it with you holding my hand.

O orixinal preséntanos a recorrente cuestión sobre o amor que esvaece, mais presenta unha relación constante cos soños (no inicio e no retrouso do tema) onde ese amor prevalece. Pódese —e débese— estabelecer un paralelismo co argumento da serie (en que os protagonistas personalizan os dous roles que simboliza a canción), para entender como a imaxe traduce ao código semiótico os versos do tema (quer de maneira explícita coa alusión aos pétalos, quer de maneira implícita encarnando a soidade entre o ateigamento de persoas ao inicio). As dúas adaptacións deben, por tanto, evocar a carga semántica do texto xaponés e reconstruír a relación que este posúe coa imaxe.

No aspecto musical, é pertinente indicar que as dúas interpretacións son correctas e equiparábeis ao orixinal. Insírense perfectamente no acompañamento instrumental e conxugan con suma elegancia os fraseos da cantante Yuri Nakamura, a solista orixinal. No que concirne ás traducións en si mesmas, as dúas respectan os significados orixinais en comuñón coas posibilidades que lles ofrecen as súas linguas de chegada. As adaptacións musicais corresponden a María Alonso Seisdedos (SODINOR) e a Mauricio Villaroel (AEDEA Studio), no caso do galego e do español, respectivamente.

ADAPTACIÓN AO GALEGO (TVG)

ADAPTACIÓN AO ESPAÑOL (ETC)

A pensar só en ti esperto eu cada mañá
en cando era feliz só de estar xunto a ti.
E temendo as consecuencias que o futuro nos traerá
coa alma de quen muda mil bágoas vertín.

Malia non ter que perder,
sen desexos en que crer,
non podo evitar soñar algo que me
dea azos sen pensar
no que depara o mañá.

Pero tras o soño estás
aínda tan distante, tan real,
os meus sentimentos
lánzanse en van
cara ao espazo.

A rúa que coa súa chuvia
de flores segue igual
eu quéroa percorrer do teu brazo.

[Ligazón ao vídeo]

Cada mañana al despertar llega tu recuerdo,
de cuando estábamos juntos y yo era feliz.
Veo transcurrir el tiempo con angustia al pensar
en el cambio que un corazón puede sufrir.

No lo quiero desear
porque así no lo perderé,
pero no logro evitar buscar su amor;
el futuro mostrará
si valió la pena o no.

De un sueño desperté
y seguías lejos como ayer.
Solo mi afecto
cruza el tiempo
sin llegar a ti.

En este andar lloverán
pétalos y nada cambiará:
entre tus brazos quisiera caminar. 

[Ligazón ao vídeo]

En comparativa, as dúas versións tiran de recursos semánticos paralelos aos do orixinal para poderen encaixar o ritmo que este imprime (bágoas/angustia, alma/corazón, sentimentos/afecto, rúa/andar). As rimas, apenas presentes no orixinal, tentan recrearse nas dúas versións (mañátraerá, brazoespazo; felizsufrir, afectotiempo); para salvar algunha delas (como, por exemplo, as da terceira estrofa), a adaptación galega reforza a idea da separación («distante» e tamén «real») e a versión hispanoamericana fai o propio mediante un símil («lejos como ayer»). Alén disto, en galego acrecéntase un xogo de palabras con mañá, ao empregarse como «primeira hora do día» e, en versos posteriores, como sinónimo de futuro.

feche_Conan_14

© TMS Entertainment

A imaxe, como se pode apreciar nas dúas traducións, altérase en beneficio dunha certa internacionalización, pois os créditos vértense para o inglés e elimínanse os caracteres xaponeses presentes no orixinal. Ademais, exclúense as letras da canción subtitulada en xaponés —e poderiamos estar aquí perante un culturema indiscutíbel, pois estas son asaz frecuentes na entrada e no feche das series de animación nipoas—.

En conclusión, debe afirmarse que coas posibilidades brindadas por cada un dos idiomas de chegada se conseguiron adaptacións de moita calidade, ao son do orixinal. É positivo que o público das versións traducidas poida apreciar a magnitude do produto en toda a súa envergadura —o que inclúe a banda sonora—; máis cando o traslado entre o porto de orixe e os dous destinos foi harmonioso e permite que, tras a letra, se (re)creen os sentimentos que se achan tras o soño da partitura primixenia.