Premios de relato, poesía e tradución da Universidade de Vigo 2017

  • 1º premio na modalidade de tradución literaria para a versión galega do relato curto «What We Talk About When We Talk About Love» de Raymond Carver.

Premios_2017-002O relato trata un tipo de amor especial: o amor da autodestrución, do alcohol, dos antiheroes… a ausencia do amor. Carver usa, nesta historia, un estilo fílmico ateigado de planos cinematográficos e lances con intervencións baseadas na lingua do inglés coloquial e real. O texto é pura precisión, contraposta a unha escasa estética, que se percibe no repetitivo uso do verbo to say e que, lonxe de incorrer nun anglicismo de frecuencia na tradución, parece esencial manter para reflectir o carácter sobrio do autor. Non obstante, as súas palabras impoñentes no decurso das conversas que non din nada incitan á reflexión, a que o lector se torne parte activa da lectura.

Tampouco son casuais os símbolos que se presentan: a luz que acompaña os personaxes ou o alcohol que vai fluíndo gulapo a gulapo acompañan toda a narración. Os diferentes tipos de amor, as secuelas do maltrato, o machismo e o contacto físico figuran nos acontecementos dun relato completo, que deixa unha certa sensación de desacougo ao lector tras un final de quietude en que ninguén se ergue para actuar, en que todo permanece na súa orixe, mais en que, ao tempo, o corazón segue a latexar.

Na semana na que Galiza celebra con actos espallados por todo o país as Letras Galegas, centrados nesta ocasión na figura de Carlos Casares, a Universidade súmase tamén a estas celebracións, entre outras accións, dando a coñecer o nome dos Premios de poesía, relato curto e tradución literaria 2017, galardóns que este ano recaeron en Genaro Da Silva, na categoría Poesía; Lidia Dosil, en Relato curto; e Manuel Arca, en Tradución literaria, tres estudantes da Universidade de Vigo, cada un do seu ámbito de saber, cada un coas súas propias inquietudes, pero os tres coa inquedanza común de empregar as letras como ferramenta de creación no idioma galego.

No caso da Tradución literaria, o xurado decidiu entregar o primeiro premio á tradución dun texto de Raymond Carver realizada por Manuel Arca, estudante de Tradución e Interpretación, na modalidade de galego-inglés. «Nunca antes me presentara a un premio de tradución, así que recibo este recoñecemento con máis alegría se cabe», explica o alumno, que apunta tamén que esta tradución constitúe para el «facer a miña achega, por pequena que sexa, ao sistema cultural galego, que resiste ás boquexadas os ataques de cantos desexan velo esmorecer». Carver parecíalle un escritor que cumpría introducir na literatura galega. «Alén de estar a súa obra publicada en catalán, vasco e español, consideraba que tiñamos que facer xustiza a persoeiros que, como Haruki Murakami ou Lois Pereiro, viron en Carver unha parte fundamental da literatura norteamericana», recalca Arca, quen explica que lle levou moito tempo dar cun resultado definitivo que o convencese. «Algunhas das miñas amizades fixeron lecturas do texto e achegaron certas suxestións no plano lingüístico, algo que agradezo publicamente de corazón», recalcou.

Ademais do traballo de Arca publicarase tamen a tradución dun texto de Azhar Abidi, realizada por Moncho Iglesias, como 1º accésit; e doutro de Chimamanda Ngozi Adichie, feita por Hadrián Pérez, como segundo; así como un de Randa Jarrar, realizado tamén por Moncho Iglesias.

https://duvi.uvigo.es/index.php?option=com_content&task=view&id=12843&Itemid=12

Doraemon e a internacionalización da cultura xaponesa

O exercicio da tradución require un transvasamento de información entre culturas e códigos, non restrinxido a factores interlingüísticos. No caso do mercado audiovisual, as producións traducidas que consumimos habitualmente pertencen ás comunidades anglófona e francófona, e na tradución aplícanse determinadas estratexias para lidar coas discrepancias interculturais que se vertebran nos propios textos.

Lucía Molina e Amparo Hurtado, cuxa clasificación sobre o tratamento dos chamados culturemas alcanzou unha certa celebridade no marco teórico dos estudos da tradución, definen a adaptación como «to replace a ST cultural element with one from the target culture, e.g., to change baseball, for fútbol in a translation into Spanish». Segundo o tipo de produto, a finalidade e o contexto, cómpre tirar desta técnica ou doutras para ofrecer ao público un texto que transmita o mesmo senso que transloce o orixinal.

Doraemon, o gato cósmico é unha das series de animación xaponesas máis coñecidas e recoñecidas en todo o planeta. Estreouse no ano 1994 na Televisión de Galicia e, desde aquela, foron emitidos máis de 900 episodios dobrados ao galego, o que a converte, quizais, no produto audiovisual máis extenso traducido na nosa lingua. Os textos mesmo experimentaron a mudanza normativa do ano 2003, alén doutra serie de modernizacións inherentes ao propio decurso do tempo pois, no Xapón, emítese ininterrompidamente desde o ano 1979.

Así e todo, certos episodios modernos son meras versións actualizadas dos primeiros capítulos. En liñas xerais, os guións son os mesmos, catar o estilo de animación e o propio reparto da dobraxe. Por iso, é moi interesante comprobar como evolucionou o tratamento da cultura xaponesa presente na serie, consoante ao maior coñecemento desta na sociedade receptora. Así, é asaz revelador analizar os episodios traducidos nos noventa e senllas versións dos capítulos modernos para comprobar como a conservación das referencias orixinais é, no momento presente, máis habitual.

Un dos principais problemas con este tipo de produtos xorde ao tratar a adaptación (e potencial conversión) das divisas pois, por unha parte, poida que o público meta non coñeza o valor da moeda estranxeira e, por outra, o espectador pode percibir como «ruído» as denominacións que lle resultan alleas. Compróbase nestes exemplos, pertencentes ao episodio 180 («Rico gracias á cabina dos desexos») e 964 («Nobita é rico») da serie, como as técnicas para resolver esta dificultade foron distintas nos noventa e na actualidade (e, de feito, constátase a «caducidade» da adaptación escolleita):

Doraemon, episodio 180

Doraemon, episodio 964

NOBITA: Quero que todo sexa moi barato, pero que o meu billete de dez mil pesetas siga valendo o mesmo ca agora. A ver canto baixou todo! Vou comprar contos! Este, ese e tamén aquel.

DORAEMON: Non collas tantos, Nobita, se non, vas quedar sen un can.

NOBITA: Ai. Canto valen estes?

LIBREIRO: Pois son… dous céntimos e medio.

NOBITA: Dous céntimos e medio canto é?

DORAEMON: É a milésima parte de vinte e cinco pesetas.

NOBITA: Que pasaría se estivese nun mundo no que as cousas valesen menos? Pero que os dez mil iens conserven o seu valor actual. Veña, imos ver como baixaron os prezos! Hai tempo que quería merca-lo número seis.

DORAEMON: Estás mercando máis da conta!

NOBITA: A ver que máis hai…

LIBREIRO: Son dez libros en total, tres sens e cinco rins.

NOBITA: Doraemon, iso canto é?

DORAEMON: Unha milésima parte de trinta e cinco iens.

Outro exemplo é a diverxencia no sistema de cualificación das probas examinatorias. Mentres no Xapón se adoita avaliar o alumnado sobre 100, aquí o máis habitual é que a nota máis alta sexa un 10, en tanto que en países como a Francia o sistema puntúe sobre 20. Cómpre indicar que a imaxe debería imperar á hora de «traducir» este culturema, presente no episodio 5 («Por unha vez na vida un dez!») e no 852 («Un cen por unha vez na vida!»), mais só no segundo dos casos se gardou a previsíbel coherencia coa canle visual (expondo, no primeiro, informacións contraditorias):

doraemon-100

Doraemon, episodio 005

Doraemon, episodio 852

PROFESOR: Vouvos entrega-las notas do exame. Nobita?

NOBITA: Si!

PROFESOR: Un dez, coma sempre. Como fas para sacar un dez en tódolos exames? Deberiades aprender de Nobita!

NOBITA: Que pesadez! Non haberá unha nota máis alta ca dez?

PROFESOR: Aquí teño os vosos exames de onte. […] O primeiro, Nobita.

NOBITA: Si!

PROFESOR: Nobita… Coma sempre: cen sobre cen. […] E os demais fixádevos ben, a ver se tomades exemplo de Nobita. […]

NOBITA: Vaia leria! Por que non se poderá sacar máis de cen?

Emporiso, non quere dicir isto que se adapten, sistematicamente, todas as referencias culturais xaponesas e, por exemplo, o ramen segue sendo fideos instantáneos e o taketombo é, segundo o episodio, o gorrocóptero ou o casco voador. Ende ben, as adaptacións están razoadas e son consecuentes co texto de partida, pois certas versións alteran o sabor orixinal en favor dunha innecesaria americanisation, a pesar da internacionalización de Doraemon, que foi nomeado embaixador da nación polo Ministerio de Asuntos Exteriores no ano 2008. El non haberá invento no peto máxico capaz de pór fin ás asneiras comerciais que deostan a digna profesión da tradución?

A fidelidade de «eire»

A tradución é un proceso complexo que require estar somerxido sempre na disxuntiva: é unha toma de decisións continua. Como en todo, hai dúbidas máis difíciles de resolver que outras pois, en certos casos, o que se sacrifica con respecto ao orixinal é moito. Noutros, é moi complexo encontrar, na lingua de chegada, unha equivalencia real para aquel matiz que encerra o texto de partida.

En galego, por exemplo, pode resultar moi difícil estabelecer rexistros de lingua entre personaxes, ao non se acharen ben definidos na lingua espontánea, ou ao recear (o dicionario) de outorgar marcas de coloquialismo ou vulgarismo a certas palabras. Por iso, cómpre ser creativo e saber documentarse ben para encontrar mecanismos que permitan atinar naquilo que se di ―igual de importante que o que non se di― no texto orixinal.

Poñamos por caso a distinción entre a forma arcaica thou e o seu hómologo you, pronomes persoais de segunda persoa no inglés. Poderiamos sinalar un certo paralelismo (non absoluto, naturalmente) co voseo do galego que, segundo Frexeiro Mato, é un «vós, inviariábel, referido a un interlocutor singular ou plural seguindo tamén o uso antigo» que «tende a desaparecer, reservándose para o trato con persoal de avanzada idade (Vós chegastes esgotado, non si, avó?)».

MSDHAML EC020

No terceiro acto de Hamlet, o texto de Shakespeare preséntanos un contraste entre as dúas formas inglesas, que se resolveu na tradución da seguinte maneira:

TEXTO ORIXINAL

TRADUCIÓN AO GALEGO

QUEEN

Hamlet, thou hast thy father much offended.

HAMLET

Mother, you have my father much offended.

RAÍÑA

Hamlet, tes a teu pai moi ofendido.

HAMLET

Madre, tedes a meu pai moi ofendido.

Neste exemplo, aínda que poida parecer contraditorio, para traducir o thou, a raíña en galego atúa o fillo, mentres que o you cobra vida en galego mediante un voseo arcaico. A animadversión de Hamlet cara a súa nai é a que, precisamente, conduce o personaxe a se dirixir a ela con you en inglés, tentando plasmar un certo distanciamento ao tratar a proxenitora cun ton ampuloso. Isto débese a que a forma thou era a que, en tempos de Shakespeare, se consideraba como coloquial, mentres que you era aquela marcaba un certo respecto. Na tradución, a pesar de para o lector actual resultar estraño o thou (e, daquela, parecer na actualidade máis atinado o voseo), prefírese manter a carga semántica que encerraban os dous pronomes na época orixinal.

shrek

Outro exemplo diferente, en que os trazos diacrónicos se empregan co obxecto de crear certos rexistros e paralelismos diastráticos en textos contemporáneos, achámolo en materias fílmicos. Por exemplo, na longametraxe Shrek, na escena en que os dous protagonistas se coñecen (nunha sorte de parodia dos contos clásicos de príncipes e princesas), Fiona diríxese cun marcado respecto ao que identifica como un cabaleiro mediante o tratamento sir e mesmo empregando o arcaísmo beeth. Na tradución en galego, resólvese co característico voseo pretérito e coa forma mi, que denota unha certa deferencia.

TEXTO ORIXINAL

TRADUCIÓN AO GALEGO

FIONA: But wait, Sir Knight! This beeth our first meeting! Should it not be a wonderful, romantic moment?

SHREK: Yeah, sorry, lady. There’s no time.

FIONA: Hey, wait. What are you doing?

FIONA: Pero agardade, sir cabaleiro! É o noso primeiro encontro! Non debería ser este o momento romántico e marabilloso?

SHREK: Xa, síntoo, mi lady, pero non hai tempo.

FIONA: Ei, agardade! Que estades facendo?

Mais o realmente interesante é o debate que se xera na tradución dos textos antigos: convén conservar o sabor anacrónico do orixinal ou achegar a mensaxe á lingua actual? Esta cuestión non se aplicaría só no caso da lingua antiga, evidentemente. Por exemplo, nun texto datado da década dos oitenta ou dos noventa, en que interveñen personaxes que falan nun rexistro coloquial, o tradutor debería reflexionar sobre a pertinencia de empregar (entre outros recursos) o tan actual e omnipresente «en plan», pois podería producir un certo desconcerto no lector.

As variedades diacrónicas son un desafío máis na tradución, de aí que posuír unha certa bagaxe filolóxica sexa oportuno na formación destes profesionais. Sexa como for, cumprirá decidir sempre que se adecúa máis ás finalidades do texto en cada caso: contactar co público actual desde a perspectiva da lingua do século XXI ou dirixirse ao receptor desde a época en que foi concibido o orixinal. Disque as palabras as leva o vento… ou será o tempo?