Entrevista á tradutora Luisa Lage

Coa vontade de continuar a debuxar o mapa galego da tradución audiovisual, sumamos o nome de Luisa Lage á páxina de entrevistas deste portal. Os seus traballos caracterízanse polo afinado dominio da expresividade, pola exploración dos recursos que ofrece a fala viva e pola calibración meticulosa das palabras a teor das exixencias do orixinal. Nótanselle ben os anos que leva a alzar pontes entre o inglés, o alemán ou o italiano coa lingua de noso, e con todo, destácase nela a humildade, como boa profesional do oficio que é.

A súa traxectoria como tradutora audiovisual agasallou o público cun alto número de traballos sobresalientes; é autora das versións galegas de filmes como Memorias de África (1985), Frenético (1988), Casino Royale (2006) ou O gran Gatsby (2013), de seriais como O virxiniano (1962), Monk (2002) e Chuck (2007) e mais tamén de títulos infantoxuvenís destacados tales que Pippi Mediaslongas (1969), Código Lyoko (2003) ou O carteiro Pat (2016). No último ano tamén nos trouxo obras para Netflix e Prime Video como O monstro mariño (2022), Scrooge: conto de Nadal (2022) ou Moonfall (2022), e mais desempeñou labores de revisora e supervisora de traducións asinadas por outras compañeiras.

Luisa Lage, coa ponte que representa a actividade translaticia por tras de si.

Como converxen os camiños de Luisa Lage cos da tradución audiovisual?

Despois de acabar a carreira de Tradución empecei a facer traballos para a axencia Interlingua, que me deu a primeira oportunidade de traducir textos de todo tipo. Logo marchei para a Coruña porque tiña un coñecido en Estudio Uno, e alí aprendín de todo, desde subtitular, cortar e corrixir subtítulos a entender o proceso da dobraxe. E así, pouco a pouco, acabei especializándome nisto.

Cales son os puntos chave que definirían, para ti, unha boa tradución?

Fidelidade, por suposto, naturalidade, precisión e dominio das linguas de traballo.

Ao longo de case tres décadas de oficio, tocouche traducir todo tipo de obras. Que che reina máis traducir: series, películas ou documentais? En que terreo te sentes máis cómoda, no da imaxe real ou no da animación?

Empecei facendo algo de todo e sempre me considerei unha tradutora versátil. Por exemplo, traducir textos legais encántame, pero cos anos derivei cara ao audiovisual, e nese campo o que me cuca máis ca nada é facer algo que me empuxe a superarme cada vez, e aí as series e as películas permiten máis creatividade. A animación infantil tamén me gusta moito porque vai dirixida a un público que absorbe a lingua sen complexos, aínda que iso tamén implica a responsabilidade de darlles aos nenos produtos ben traballados e de calidade.

Fotograma de Pippi Mediaslongas. ©1969 Sveriges Radio AB

E fóra dos xéneros, cal é a parte do oficio coa que gozas máis?

Pois igual que a María Alonso, a parte de cobrar encántame, hehe, pero tamén a de investigar na procura das palabras e expresións máis axeitadas. Gústame remexer ata dar cos termos e as expresións que me parece que funcionan mellor en cada caso.

Das traducións que confeccionaches ao longo dos anos, hai algunha da que te sintas particularmente orgullosa?

Estou tranquila con todas porque procurei facelas con honradez e vertín nelas todo o que sabía en cada momento.

E recordas algún traballo que che resultase singularmente complicado de traducir?

Tódolos textos teñen dificultades. Sen dúbida, para todos nós o máis complicado é conseguir que o resultado final sexa unha tradución aquelada e natural, e para o tradutor audiovisual o máis difícil é manter a axilidade mental para darlle alma á tradución en pouco tempo.

Como lidas cos prazos que rexen a tradución audiovisual? Coidas que inciden sobre a calidade final dos traballos?

Coma todos, fago o que podo co tempo que me dan, que sempre é escaso, pero aínda así, a calidade do traballo ten que estar por riba de todo, porque tamén é o que distingue a un.

Fotograma do serial Chuck. ©2007 Warner Bros. Television

Tamén traballas como revisora e correctora. Como é ese labor? É, se cadra, pouco agradecido?

É un labor no que hai que respectar ao máximo o traballo do tradutor, que é o autor. As traducións son fillos que se botan ao mundo con moito traballo e o meu cometido é puír os erros de sentido, gramaticais ou a falta de expresividade. Dito iso, tamén hai casos nos que a calidade da tradución non está á altura que merece a lingua de chegada, e entón boto unha man para que o texto sempre saia gañando, porque ese é o obxectivo, que entre todos o resultado da obra sexa bo.

É innegable que a tradución audiovisual ao galego, desde que naceu nos oitenta ata a actualidade, evolucionou un mundo. Ao teu xuízo, que puntos destacarías desta progresión?

Hai mellores tradutores, máis formados, a norma tamén vai asentando e a calidade das traducións mellorou moito. Penso que todos fixemos un grande esforzo nese aspecto. Agora o galego saltou ás novas plataformas e, á parte de darlle visibilidade á lingua e ao noso traballo, vexo que a xente respondeu ben e aprecia o nivel das traducións, aínda que por outra banda, non creo que o problema fose a falta de espectadores, senón a falta de apoio institucional. É unha mágoa a miopía da Xunta respecto ao galego coma recurso.

Fotograma de O gran Gatsby. ©2013 Village Roadshow Pictures

Consideras que esa situación que atravesa o galego inflúe nos teus traballos, en contraste coas traducións que che encargan para sistemas plenamente normalizados como o castelán?

Inflúe así así, porque o meu método de traballo é igual para calquera lingua de chegada: para todas investigo do mesmo xeito e ando a cazar palabras aquí e alá. En galego, non obstante, ás veces custa atopar material de axuda lingüística e iso fai perder tempo, pero son as cousas que ten o oficio.

Soñas con algunha obra audiovisual que aínda non tiveses ocasión de traducir?

Non, para min non hai obra pequena e en todas procuro facer un traballo digno.

E xa para concluír… Gustaríache compartir algunha anécdota cos lectores deste portal?

Pois mira, vouche contar unha que recordei o outro día falando cunha compañeira. Despois de traballar no audiovisual case 30 años, de facer o demo de documentais, series e películas, o ano pasado encargáronme traducir un documental sobre coches e preguntáronme se sabía algo diso. Non sei se porque son muller e algún aínda ten prexuízos ou porque non se sabe que unha das tarefas que fai un tradutor é a de documentarse. Que cadaquén tire a súa conclusión, pero xa ves que aínda queda moito por arar.

FILMES ESTRANXEIROS DOBRADOS AO GALEGO QUE ESTREOU A TVG NO 2022

O número de títulos dobrados ao galego que estreou a Televisión de Galicia no 2022 superou as estreas programadas durante o ano anterior, cun total de 45 obras cinematográficas. As máis foron producións con lingua orixinal en inglés, pero tamén se contan catro títulos en francés, dous en italiano, dous en ruso, un en polaco, un en noruegués, un en español e un en alemán.

Só se estreou un traballo de animación, no Aninovo: Cegoñas (2016), traducido por Andrea Ucha. Destacan éxitos da carteleira como 12 anos de escravitude (2013), Green Book (2018) ou Skyfall (2012), cuxos textos galegos asina Rosa Moledo, e mais clásicos contemporáneos como As normas da casa da sidra (1999), con tradución de Rosa Camiña e de Miguel Vijande, ou O derradeiro dos mohicanos (1992), con tradución de Manuel Arca.

O DRAG no gabinete do tradutor cinematográfico

O Dicionario da Real Academia Galega é unha obra de carácter normativo, elaborada polo Seminario de Lexicografía da institución correspondente. En actualización constante desde abril do ano 2012, data en que foi habilitado na rede, herda a autoridade en materia lexical dos dicionarios en papel que publicara a RAG ata o momento, o que se traduce no establecemento de prescricións e proscricións para os niveis formais da lingua, fundamentalmente, no plano escrito. Así mesmo, nalgúns dos 60 000 artigos lexicográficos de que se compón ofrécense etiquetas ou observacións que matizan o uso: coloquial, literario, pexorativo, popular, vulgar

Dispor dun dicionario dixital amparado por unha institución académica facilita aos escribentes da lingua —en xeral, e, no caso que nos corresponde, aos tradutores cinematográficos en particular— un mundo o desempeño das funcións comunicativas máis elementais. O DRAG, por exemplo, advírtenos dun castelanismo que non criamos tal ou esclarécenos cales son as variantes máis representativas do galego, aquelas que deben figurar nun texto que aspira a chegar a un gran número de falantes, posto que hai casos en que nin o uso nin a tradición cultural lograron ponderar un elemento dun conxunto de sinónimos como forma «non-marcada» ou «supradialectal». A pesar disto, tamén é verdade que o dicionario da Academia dista de ser unha obra exhaustiva ou mesmo cohesiva, adaptada ás realidades que imprime a ficción cinematográfica, o que, queiramos que non, déixanos á nosa sorte ante un océano de dificultades.

O que o DRAG lle facilita inequivocamente a un tradutor son advertencias derivadas da natureza normativa e académica da obra, tales como:

  • incorreccións explícitas (as formas *grinalda e *noraboa figuran manifestamente condenadas, o uso do verbo trepar «co significado de gabear, rubir» declárase «incorrecto», a forma cadanseu, cadansúa «sempre acompaña o obxecto posuído e nunca a persoa ou persoas que o posúen» etc),
  • usos recomendados (en tanto cor, Touro e roxón se recomendan fronte a color, Tauro e rixón, para todas as acepcións de ganar, hebraico e presuposto ofrécense como sinónimas as formas gañar, hebreo e orzamento; outras veces, a definición establece cal é a forma preferente, caso de ar, brincadeira e mai respecto de aire, brinca e nai)
  • e usos, a priori, sobre os que a norma non di nada (recóllense bubela, fazula e feito/feita e mais cóxegas, tornecelo e xabaril, pero non poupa, bochecha ou cuco/cuca nin cócegas, tornocelo e xabalín¹, que non se condenan expresamente, igual que acontece, malia o seu contrastado uso nos textos escritos modernos, con encetar, inquérito ou perruqueiro/a cos valores respectivos de principiar, enquisa e peiteador/a).

Así e todo, moitas das decisións que se toman nunha tradución tampouco se deben procurar nas sancións ou suxestións do DRAG, pois, como non hai dous filmes iguais, case nunca reclaman as mesmas particularidades estilístico-expresivas. Por exemplo, certos usos recomendados poden non ser adecuados para determinado texto que busca reproducir certo ton poético ou poden non se adaptar ao estilo que marcou quen contrata a encomenda ou, mesmo, non contentar o espírito crítico (e subversivo) que se lle presupón a calquera profesional². Sempre atina quen se guía pola sensibilidade e o xenio lingüístico³, que é xusto onde o DRAG (ou outro dicionario), aínda que poida axudar, non chega.

Por iso, e por moi obvio que pareza, ás traducións audiovisuais non se lles debería atribuír a responsabilidade de seren «modelos» dun suposto «ideal de lingua» tomado dun dicionario; con seren comunicativas, se a versión orixinal lles corresponde, abondo teñen. Tampouco se deberían concibir como «reflexos» fidedignos da fala espontánea —por moito que as convencións inherentes á súa natureza de «oralidade prefabricada» o permitiren, que nunca o acaban por permitir de todo—, pois, desde unha perspectiva máis realista, collen polo camiño do medio. Isto é, as dobraxes, aínda que falan de xeral coa corrección que tende a exixir o código cinematográfico (e isto acontece en italiano, en catalán e en español tamén), non se deben ao DRAG (en todo caso, será ao revés); adecúanse desde o estándar ás situacións comunicativas, e de aí, o vocabulario e a sintaxe discorren á solta por onde a capacidade e o gusto do tradutor llelo permitan. Por esixencias do guión, mesmo poden chegar a transgredilo.

Se precisamos unha palabra expresiva para designar unha persoa moi devota, altareiro/a non ten mal ningún, porque dan boa fe da súa existencia o Carré Alvarellos e o Eladio; chaíñas ou falabarato, voces de pura cepa, quedaron autorizadas por Xohán Cabana, Ferrín ou Forcadela na súa produción literaria; choupela está avaladísima polo vulgo e polo Estraviz; dicir dun tipo que é un perrecho, no uso, é como dicir que é un carallo, pero a todo hai quen gañe e aínda é máis grande un perrecho do carallo. O DRAG, por iso, hai que entendelo como o que é: un dicionario en construción, con algunhas limitacións, pero sen vontade de lle pór cancelas a nada, e menos á fala viva ou á vida da fala, como tira a demostrar o uso que fan os académicos de voces ou expresións que nel non figuran (aliás, nomeadamente ou vir a lume, por exemplo), pois o léxico xeral non se estandariza ao xeito dun paradigma verbal.

En definitiva, nunha tradución audiovisual (e tamén literaria, que para o caso, obriga ás mesmas exixencias) ten preferencia a adecuación á diversidade expresiva e comunicativa da obra orixinal —que se resolve cos infinitos recursos que nos deixa o xenio do galego— sobre un uso ríxido e descontextualizado do DRAG, porque mesmo a corrección abre un universo alén do número limitado de entradas que un dicionario (incluso dixital) nos pode ofrecer. Iso non quita que a sociedade debe aspirar a unha obra lexicográfica modélica que non desmereza as posibilidades do idioma e que procure reflectirnos nela, mais isto non será posible en tanto os poderes políticos non confíen na imperiosa empresa de atesourar o herdo tal. Entrementres, e aínda ben, a lingua vive nos seus donos máis auténticos: os falantes.


¹ A pesar de se mostrar máis xeneroso con formas xeolectais como estalote ~ estraloque ~ milicroque, bedugo ~ bedulo ~ bídalo ~ bido ~ bidueiro ~ budio ou barrosiña ~ coccinela ~ maruxiña ~ papasol ~ papoia ~ reirrei ~ voaniña ~  voíña ~ xoana.

² Aínda que todos teñamos as nosas filias e fobias lingüísticas, non parece moi pertinente declarar ás bravas como sinónimos totais, entre outros, agardar e esperar ou compra e merca, nin recoller calcos expresivos como «de collóns».

³ Que vén sendo quen escoita con humildade os demais.